Als een tand van binnen ziek is, hoeven we hem nog niet meteen op te geven. Eerst onderzoeken we of we hem verantwoord kunnen behouden.
Dat woord onderzoeken is belangrijk.
Want wie bij Joris in de stoel komt, ontdekt al snel dat hij niet begint met boren. Hij begint met vragen. Veel vragen zelfs. Collega’s zeggen weleens dat hij patiënten eerst het spreekwoordelijke hemd van het lijf vraagt.
Wanneer begon de pijn? Wat voel je bij koud? En bij warm? Hoe lang blijft de pijn? Kun je erop bijten? Word je er ’s nachts wakker van? Is de tand eerder behandeld? Is de pijn continu of juist moeilijk te voorspellen?
Dat doet hij niet voor de gezelligheid — hoewel humor bij Joris meestal wel onderdeel van de afspraak is.
Een goede wortelkanaalbehandeling begint namelijk met de juiste diagnose.
Bij Mondzorg Oost in Nijmegen noemen collega’s Joris daarom met een knipoog weleens:
“Het laatste station vóór de tang.”
Want voordat een tand of kies definitief wordt verwijderd, wil je bij twijfel graag weten of er nog een verantwoorde mogelijkheid bestaat om hem te behouden.
Joris Rotteveel, endodontoloog, legt het je graag goed uit:
Binnen in een tand of kies bevindt zich de pulpa: levend weefsel met zenuwvezels, bloedvaten en bindweefsel.
Door bijvoorbeeld diepe cariës, een barst, trauma of eerdere behandelingen kan dit weefsel ernstig ontstoken of geïnfecteerd raken. Uiteindelijk kan de pulpa ook afsterven.
Bij een wortelkanaalbehandeling wordt het ontstoken of geïnfecteerde pulpaweefsel verwijderd. Vervolgens worden de wortelkanalen gereinigd, gedesinfecteerd, gevormd en afgesloten. Het doel is de infectieuze bron te bestrijden en de eigen tand te behouden.
Heel eenvoudig gezegd:
de buitenkant van je tand willen we behouden, terwijl we het probleem binnenin behandelen.
Tijdens de ontwikkeling van een tand is de pulpa belangrijk voor de groei en vorming van de tandwortel.
Wanneer een tand eenmaal volledig ontwikkeld is, kan hij zonder de pulpa blijven functioneren omdat de omliggende weefsels de tand blijven ondersteunen.
Daarom kunnen we bij ernstige infectie het pulpaweefsel verwijderen zonder dat daarmee automatisch de hele tand verloren gaat.
En precies daar zit de schoonheid van endodontologie:
We halen niet de tand weg. We proberen juist de tand te behouden.
Een wortelkanaalbehandeling kan nodig zijn wanneer het pulpaweefsel ernstig en niet meer herstelbaar ontstoken of geïnfecteerd is, of wanneer het is afgestorven.
Mogelijke oorzaken zijn:
Mogelijke klachten zijn onder andere:
Maar hier komt Joris meteen met een belangrijke kanttekening:
“Een symptoom is nog geen diagnose.”
De AAE benadrukt eveneens dat een wortelkanaalbehandeling wordt ingezet bij ontstoken of geïnfecteerde pulpa, waarbij symptomen zoals langdurige thermische gevoeligheid en pijn bij kauwen aanwijzingen kunnen zijn, maar altijd in samenhang met diagnostiek moeten worden beoordeeld.
Dat kan.
Een zenuw kan afsterven waarna de hevige pijn juist tijdelijk verdwijnt.
Ondertussen kunnen bacteriën in het wortelkanaalsysteem aanwezig blijven en een ontstekingsreactie rondom de wortelpunt veroorzaken.
Zo'n afwijking wordt soms toevallig op een röntgenfoto ontdekt.
Daarom is:
“Ik voel niets, dus er kan niets aan de hand zijn”
helaas geen betrouwbare tandheelkundige regel.
Andersom geldt trouwens hetzelfde.
Veel pijn betekent niet automatisch dat je een wortelkanaalbehandeling nodig hebt.
Daarom: eerst diagnostiek.
Omdat pijn een verhaal vertelt.
Bij een eerste beoordeling kijkt Joris niet alleen naar de pijnlijke tand. Hij probeert het complete plaatje te reconstrueren.
Bijvoorbeeld:
Wanneer is het begonnen?
Was er een aanleiding?
Warm of koud?
Hoe lang blijft de reactie bestaan?
Spontane pijn?
Pijn bij dichtbijten?
Of juist bij het loslaten?
Nachtelijke klachten?
Eerdere wortelkanaalbehandeling?
Trauma in het verleden?
Kroon of grote vulling aanwezig?
Daarna volgen waar nodig klinische testen en beeldvorming.
Dit sluit aan bij de werkwijze die voor endodontische diagnostiek wordt beschreven: voorgeschiedenis en klachten worden gecombineerd met onderzoek van de betreffende én omliggende tanden, diagnostische testen en röntgeninformatie voordat behandelopties worden besproken.
Daarom kan een afspraak soms beginnen met twintig minuten praten over één kies.
Dat is geen tijdverlies.
Dat ís de behandeling al aan het voorbereiden.
Bij endodontische diagnostiek is gerichte beeldvorming vaak belangrijk.
Een röntgenfoto kan informatie geven over bijvoorbeeld:
Maar een foto wordt nooit los van het klinische onderzoek geïnterpreteerd.
Een fraaie röntgenfoto behandelt namelijk geen patiënt.
Het totaalbeeld doet dat.
Soms is tweedimensionale beeldvorming onvoldoende.
Bij complexe situaties kan een CBCT-scan driedimensionaal aanvullende informatie geven, bijvoorbeeld wanneer de anatomie ingewikkeld is of eerdere behandeling niet het verwachte resultaat heeft gegeven.
Mondzorg Oost beschikt zelf over moderne 3D-beeldvorming.
Dat betekent niet dat iedere endodontische patiënt automatisch een CBCT krijgt.
Juist niet.
De beste scan is niet de grootste scan, maar de scan die diagnostisch daadwerkelijk iets toevoegt.
Van buiten ziet een kies er behoorlijk overzichtelijk uit.
Van binnen soms absoluut niet.
Wortelkanalen kunnen:
Een kies kan meerdere wortels en kanalen hebben en anatomische variatie komt veel voor.
Daarom is endodontologie voor Joris niet simpelweg:
“het zenuwtje eruit halen.”
Het is eerder een klein anatomisch zoekwerk in een ruimte van enkele millimeters.
Dat verklaart ook waarom ervaring, vergroting, instrumentarium en vooral geduld belangrijk zijn.
Bij complexe endodontische behandeling is zicht essentieel.
Vergroting en goede verlichting helpen bijvoorbeeld bij:
Het klinkt misschien wat overdreven om voor één kies zoveel techniek in te zetten.
Totdat je bedenkt dat het alternatief soms het verlies van die kies is.
De exacte behandeling verschilt per tand en situatie, maar globaal verloopt deze als volgt.
Joris beoordeelt je klachten, de tand, omliggende tanden en de beschikbare beeldvorming.
Pas wanneer voldoende duidelijk is welke tand het probleem veroorzaakt en waarom, wordt een behandelvoorstel gemaakt.
De tand wordt lokaal verdoofd.
Het uitgangspunt is dat je tijdens de behandeling comfortabel bent.
Tijdens endodontische behandeling is een schoon werkgebied belangrijk. De tand wordt geïsoleerd van de rest van de mond.
Via de kroon van de tand wordt toegang gemaakt tot de pulpakamer en de wortelkanalen.
Nu begint het echte endodontische werk.
De verschillende kanalen worden gevonden en onderzocht.
Ontstoken of geïnfecteerd weefsel wordt verwijderd en het kanaalsysteem wordt zorgvuldig gereinigd en gedesinfecteerd.
De kanalen worden zo voorbereid dat ze goed gereinigd en later afgesloten kunnen worden.
Na voldoende reiniging worden de kanalen gevuld en afgesloten. De AAE beschrijft hiervoor onder andere het gebruik van een rubberachtig vulmateriaal, gutta-percha.
Daarna moet de tand weer duurzaam worden opgebouwd.
Afhankelijk van hoeveel gezond tandweefsel resteert kan dat bijvoorbeeld met een restauratie of kroonachtige voorziening.
Dat laatste is minstens zo belangrijk als de wortelkanaalbehandeling zelf.
Dit is waarschijnlijk de meest gestelde vraag.
En de reputatie van de wortelkanaalbehandeling loopt tientallen jaren achter op de werkelijkheid.
Met moderne lokale verdoving en behandeltechnieken zijn de meeste wortelkanaalbehandelingen goed comfortabel uit te voeren. De AAE beschrijft moderne wortelkanaalbehandeling als doorgaans vergelijkbaar met andere reguliere tandheelkundige procedures wat betreft pijn tijdens de behandeling.
Joris hoort dan ook regelmatig na afloop:
“Was dit het nou? Ik had me hier dus veel drukker om gemaakt dan nodig.”
Dat is eigenlijk een van de mooiste complimenten die je als endodontoloog kunt krijgen.
Ja.
Bij sommige acute ontstekingssituaties kan adequate verdoving uitdagender zijn.
Dat betekent niet dat je de behandeling maar moet ondergaan met pijn.
Er bestaan aanvullende verdovingstechnieken en behandelstrategieën.
Juist ervaring met patiënten die met acute pijn binnenkomen is daarbij waardevol.
Vertel daarom altijd wat je voelt.
Je hoeft bij Joris geen wedstrijdje “wie is het stoerst in de tandartsstoel?” te winnen.
Dat hangt sterk af van de tand.
Een voortand met relatief eenvoudige anatomie is iets heel anders dan een grote kies met meerdere kromme of eerder behandelde kanalen.
Een behandeling kan in één afspraak worden afgerond, maar soms zijn meerdere afspraken nodig. De AAE geeft eveneens aan dat endodontische behandeling vaak in één of twee bezoeken kan plaatsvinden, afhankelijk van de tand en individuele situatie.
Bij Joris is snelheid nooit het hoofddoel.
Voorspelbaarheid wel.
Dat kan.
De tand en vooral de weefsels rond de wortel zijn behandeld en kunnen tijdelijk gevoelig zijn.
Met name wanneer vóór de behandeling al sprake was van pijn of een ontsteking, kan de tand de eerste dagen nog anders of gevoelig aanvoelen.
Dat betekent niet automatisch dat de behandeling mislukt is.
Neem wel contact op wanneer:
Het pulpaweefsel in het wortelkanaalsysteem is verwijderd.
Maar de tand blijft onderdeel van je lichaam.
Rondom de wortel bevinden zich levende weefsels en de tand blijft via het parodontium functioneel verbonden met het kaakbot.
Je kunt er na adequate restauratie dus gewoon mee kauwen en de tand kan nog zeer lang functioneren. De AAE stelt dat goed behandelde en verzorgde endodontisch behandelde tanden langdurig, soms levenslang, kunnen meegaan.
Niet automatisch.
Dat hangt onder andere af van:
Een grote kies met weinig resterend tandweefsel vraagt een andere restauratieve strategie dan een relatief intacte voortand.
Daarom kijkt Joris niet alleen naar:
“Is het kanaal goed behandeld?”
maar ook naar:
“Kunnen we deze tand daarna sterk genoeg maken om hem nog jarenlang te gebruiken?”
Endodontie zonder goed restauratief vervolg is maar een half behandelplan.
Dat hangt af van veel factoren.
Onder andere:
Daarom belooft Joris geen:
“100% succes.”
Geneeskunde en tandheelkunde kennen geen garanties.
Wat we wél kunnen doen is vooraf zo zorgvuldig mogelijk de prognose inschatten en uitleggen welke alternatieven bestaan.
Dan is de tand niet automatisch verloren.
Mogelijke vervolgstappen kunnen zijn:
De AAE beschrijft herbehandeling en endodontische chirurgie expliciet als mogelijkheden om eerder behandelde tanden alsnog te behouden.
En precies daar begint de volgende fase van onze funnel:
→ Lees verder: Wortelkanaalbehandeling mislukt of ontsteking terug: wat nu?
Een wortelkanaalsysteem is biologisch en anatomisch complex.
Mogelijke verklaringen zijn bijvoorbeeld:
De AAE benoemt eveneens dat een eerder behandelde tand maanden of jaren later opnieuw klachten kan ontwikkelen en dat herbehandeling in sommige gevallen de tand alsnog kan behouden.
Dus:
Een eerdere wortelkanaalbehandeling betekent niet automatisch dat de volgende stap trekken is.
Een reguliere wortelkanaalbehandeling is belangrijk werk.
Maar geef Joris een kies waarvan niemand precies begrijpt waarom hij nog klachten geeft, en zijn professionele nieuwsgierigheid wordt pas echt wakker.
Een oude behandeling.
Een gemist kanaal?
Een vreemde anatomie?
Een crack?
Een ontsteking die niet geneest?
Of misschien komt de pijn helemaal niet uit die tand?
Dit is het moment waarop zijn collega's weten:
Joris gaat vragen stellen.
Veel vragen.
En waarschijnlijk nog één extra nadat je dacht dat hij klaar was.
Niet omdat ingewikkeld beter is.
Maar omdat een onomkeerbare behandeling een goede reden vraagt.
Dan kan verwijderen inderdaad de juiste behandeling zijn.
Sommige tanden zijn helaas niet meer verantwoord te behouden.
Maar bij een complexe endodontische situatie kan het zinvol zijn om vóór extractie te laten beoordelen of bijvoorbeeld:
Ook de AAE adviseert bij een gecompromitteerde tand behandelopties voor behoud te overwegen voordat tot extractie wordt besloten.
Een second opinion betekent overigens niet:
“We gaan bewijzen dat de eerste tandarts ongelijk heeft.”
Integendeel.
Soms zegt Joris na uitgebreid onderzoek gewoon:
“Ik zou precies hetzelfde adviseren.”
Dat is óók een goede second opinion.
Je weet dan tenminste waarom.
Een implantaat kan een uitstekende oplossing zijn wanneer een tand verloren is gegaan of niet meer behouden kan worden.
Maar een implantaat is een vervanging van een ontbrekende tand, geen automatische verbetering van een eigen tand die nog een goede prognose heeft.
De AAE benadrukt dat behoud van de natuurlijke tand waar mogelijk belangrijke functionele voordelen heeft en dat endodontische behandeling en implantologie beide waardevolle behandelopties zijn, afhankelijk van de situatie.
Bij Mondzorg Oost hebben we zowel endodontische als implantologische expertise in huis.
Dat maakt de afweging juist interessant.
Joris hoeft geen implantaat te “verkopen”.
En onze implantologen hoeven een hopeloze tand niet eindeloos te laten behandelen.
We kunnen samen kijken:
Wat is voor deze patiënt en deze tand de verstandigste langetermijnoplossing?
Ook patiënten van andere tandartspraktijken kunnen voor complexe endodontische diagnostiek en behandeling worden verwezen.
Denk bijvoorbeeld aan:
Na specialistische behandeling kan de patiënt voor de reguliere mondzorg gewoon weer terug naar de eigen tandarts.
Zo zien we specialistische mondzorg het liefst:
samenwerken in plaats van overnemen.
Een behandeling waarbij ontstoken of geïnfecteerd pulpaweefsel wordt verwijderd en het wortelkanaalsysteem wordt gereinigd, gedesinfecteerd en afgesloten om de natuurlijke tand waar mogelijk te behouden.
Met moderne lokale verdoving zijn de meeste behandelingen goed comfortabel uit te voeren. Enige gevoeligheid na de behandeling kan voorkomen.
Vaak één of twee, maar complexe behandelingen kunnen meer tijd of afspraken vragen.
Ja. Bij goede behandeling, restauratie en verzorging kunnen endodontisch behandelde tanden langdurig functioneren.
Een tand kan ondanks zorgvuldige behandeling niet genezen of later opnieuw geïnfecteerd raken. Herbehandeling of endodontische chirurgie kan dan soms alsnog tandbehoud mogelijk maken.
Dat hangt af van de totale situatie. Na extractie kan vervanging met bijvoorbeeld een implantaat of brug nodig zijn, wat aanvullende behandelingen en kosten met zich meebrengt.
Vooral wanneer een tand mogelijk verwijderd moet worden, de diagnose onzeker is, eerdere endodontische behandeling problemen geeft of je wilt weten of specialistische mogelijkheden voor tandbehoud bestaan.
Voor Joris is endodontologie uiteindelijk geen wedstrijd om zoveel mogelijk wortelkanalen te behandelen.
Het doel is ook niet:
iedere tand koste wat kost behouden.
Het doel is een betere beslissing.
Wat veroorzaakt de klachten?
Kan deze tand behandeld worden?
Kan hij daarna goed worden opgebouwd?
Wat is de prognose?
Wat zijn de alternatieven?
En wat zou je zelf kiezen als het je eigen tand was?
Dat laatste past goed bij hoe we bij Mondzorg Oost willen werken.
Soms eindigt dat gesprek met een wortelkanaalbehandeling.
Soms met herbehandeling.
Soms met een second opinion.
En soms moet ook Joris zeggen:
“Deze tand gaan we niet verstandig meer redden.”
Dat is geen mislukking.
Dat is goede diagnostiek.
Maar zolang er een reële mogelijkheid tot behoud bestaat, kijken we daar graag eerst naar.
Want de beste tandvervanging is soms helemaal geen tandvervanging. Het is je eigen tand.
Joris Rotteveel
Tandarts-endodontoloog
Mondzorg Oost | Second Opinion & Complex Care Center – Nijmegen
American Association of Endodontists – What is a Root Canal? Uitleg over indicaties, behandeling, pijn, herstel en de voordelen van behoud van de natuurlijke tand.
American Association of Endodontists – Root Canal Explained. Stapsgewijze patiënteninformatie over endodontische behandeling, restauratief vervolg en mogelijke herbehandeling.
American Association of Endodontists – Saving Your Natural Tooth. Achtergrond over de rol van endodontische behandeling bij het behoud van natuurlijke tanden.
American Association of Endodontists – Treatment Options and Procedures. Over behandelalternatieven, verwijzing en het afwegen van mogelijkheden voor tandbehoud.
American Association of Endodontists – Endodontic Surgery Explained. Over indicaties voor endodontische chirurgie wanneer niet-chirurgische behandeling onvoldoende is.
American Association of Endodontists – Treatment Options for the Diseased Tooth. Over de afweging tussen endodontische behandeling, extractie en vervanging van een verloren tand.
