Voor een tandarts zijn het juist heel verschillende aanwijzingen.
Niet omdat je op basis van één symptoom direct een diagnose kunt stellen. Dat kan niet. Maar wat de pijn uitlokt, hoe lang de pijn blijft bestaan en of de pijn spontaan optreedt, helpt ons wel om te begrijpen wat er in of rondom een tand gebeurt. De American Association of Endodontists benadrukt daarom dat een endodontische diagnose niet op één klacht of test wordt gebaseerd, maar op de combinatie van anamnese, klinisch onderzoek en aanvullende testen.
Bij Mondzorg Oost in Nijmegen beginnen we daarom liever met een paar vragen dan met de boor:
Wanneer doet het pijn? Wat veroorzaakt het? Hoe lang duurt het? En verdwijnt de pijn weer?
Die antwoorden kunnen verrassend veel vertellen.
Endodontoloog Joris Rotteveel legt het je uit:
Heel globaal:
Maar dit zijn aanwijzingen, geen diagnoses. Vooral een gebarsten tand kan zeer wisselende klachten geven en soms lastig te lokaliseren zijn.
Daarom is de belangrijkste vraag niet:
“Welke pijn hoort bij welke behandeling?”
maar:
“Welke diagnose verklaart mijn klachten het beste?”
Koudegevoeligheid komt veel voor.
Een slok koud water, ijsje of zelfs koude buitenlucht kan een korte scherpe reactie veroorzaken.
Dat kan bijvoorbeeld samenhangen met:
Een belangrijk detail is:
Een korte reactie die vrijwel direct verdwijnt, is iets anders dan pijn die nog tientallen seconden of langer blijft zeuren.
Binnen de endodontische diagnostiek wordt juist dat onderscheid meegewogen. In diagnostische voorbeelden van de AAE wordt een sterke maar niet aanhoudende reactie op koude anders beoordeeld dan spontane of langdurig aanhoudende pijn.
Niet per definitie.
Maar een kortdurende reactie kan in sommige situaties passen bij een pulpa die nog in staat is te herstellen.
De term die daarvoor vaak wordt gebruikt is reversibele pulpitis of reversibele pulpa-irritatie.
Dat betekent grofweg:
er is irritatie, maar herstel kan nog mogelijk zijn wanneer de oorzaak wordt behandeld.
Bijvoorbeeld wanneer cariës tijdig wordt verwijderd en de tand goed wordt afgesloten.
Daarom is het jammer wanneer iemand wacht totdat:
“die kies vanzelf wel stopt met reageren.”
Juist in een eerdere fase bestaan soms meer mogelijkheden om de pulpa te behouden.
Warmtegevoeligheid verdient eveneens aandacht.
Vooral wanneer:
Langdurige gevoeligheid voor warm of koud wordt door de AAE genoemd als een klacht die bij een wortelkanaalprobleem kan voorkomen.
Maar ook hier geldt:
warmtepijn = niet automatisch wortelkanaalbehandeling.
De tandarts moet eerst bepalen welke pulpa- en periapicale diagnose het beste bij het totaalbeeld past.
Sommige patiënten vertellen iets opvallends:
“Warm doet verschrikkelijk pijn, maar als ik koud water in mijn mond houd wordt het tijdelijk rustiger.”
Dat is relevante informatie voor de tandarts.
Het kan passen bij bepaalde ernstige pulpaklachten, maar het is nog steeds onvoldoende om zonder onderzoek een diagnose te stellen.
Schrijf het dus gerust op als je dit merkt.
Het zijn precies dit soort details die een uitgebreide pijnanamnese waardevol maken.
Een tand die reageert op iets zoets kan bijvoorbeeld te maken hebben met:
Bij cariës kan het tandweefsel steeds dieper worden aangetast. De pijn ontstaat dus niet omdat suiker rechtstreeks tegen een zenuw “brandt”, maar doordat de beschermende structuur van de tand veranderd kan zijn.
Een belangrijk inzicht:
Cariës kan al langere tijd aanwezig zijn voordat je pijn voelt.
Daarom is pijn eigenlijk een relatief late en onbetrouwbare alarmsensor voor gaatjes.
Een tand die níét pijn doet is niet automatisch cariësvrij.
Dat zegt helaas niet alles.
Cariës kan bijvoorbeeld ontstaan:
Daarom combineren we visueel onderzoek waar nodig met andere diagnostiek.
Bij indicatie kan een intra-orale röntgenfoto bijvoorbeeld meer detail geven over cariës, parodontaal bot en endodontische afwijkingen dan een panoramische opname. KIMO benoemt dat expliciet binnen de röntgendiagnostiek.
Pijn bij dichtbijten is een ander type signaal.
Mogelijke oorzaken zijn bijvoorbeeld:
De AAE noemt ernstige pijn bij kauwen of bijten als een klacht die kan voorkomen bij endodontische problemen.
Maar ook een gebarsten tand kan typisch pijn doen bij kauwen.
Daarom betekent:
“Hij doet alleen pijn als ik erop bijt”
niet automatisch:
“De wortel is ontstoken.”
Dit is een bijzonder nuttige klacht om aan de tandarts te vertellen.
Bij bepaalde scheuren of barsten kan pijn ontstaan:
tijdens het bijten
maar soms juist:
op het moment dat de druk wordt losgelaten.
De American Association of Endodontists noemt pijn bij kauwen, waaronder pijn bij het loslaten van de bijtkracht, als een mogelijk symptoom van een cracked tooth.
Een gebarsten tand kan bovendien:
Dat maakt diagnostiek soms behoorlijk uitdagend.
Een tand of kies kan verschillende soorten scheuren of barsten hebben.
Van oppervlakkige glazuurlijntjes tot een diepere crack die zich richting wortel kan uitbreiden.
De prognose hangt sterk af van:
Daarom is de conclusie:
“Er zit een barst, dus de tand moet eruit”
te kort door de bocht.
Maar het tegenovergestelde:
“We kunnen iedere barst wel repareren”
klopt evenmin.
Bij twijfel is juist een zorgvuldige prognose belangrijk.
Dat komt regelmatig voor.
Bij een restauratie wordt een tand behandeld en krijgt het pulpaweefsel verschillende prikkels te verwerken.
Bij een ondiepe vulling kan gevoeligheid tijdelijk zijn.
Bij een zeer diepe cariës kan het probleem ingewikkelder liggen: het zenuwweefsel kan vóór het maken van de vulling al sterk geïrriteerd of geïnfecteerd zijn geweest.
Dan kan pas na verloop van tijd duidelijk worden of het pulpaweefsel herstelt.
Daarom betekent napijn na een vulling niet automatisch:
“De vulling is verkeerd gemaakt.”
Maar toenemende, spontane of langdurig aanhoudende pijn verdient wel beoordeling.
→ Lees ook: Pijn na een witte vulling: waarom is soms alsnog een wortelkanaalbehandeling nodig?
Glazuur bedekt de kroon van een tand.
Bij de wortel is de bescherming anders opgebouwd.
Wanneer tandvlees terugtrekt of een worteloppervlak bloot komt te liggen, kan het onderliggende dentine gevoeliger worden voor:
Dat betekent niet automatisch dat de tandzenuw ernstig ontstoken is.
Daarom is het belangrijk om gevoelige tandhalzen te onderscheiden van pulpaproblematiek.
De behandeling kan namelijk compleet anders zijn.
Niet noodzakelijk.
Pijn kan soms moeilijk te lokaliseren zijn.
Daarnaast kunnen andere structuren klachten veroorzaken die als tandpijn worden ervaren.
Denk bijvoorbeeld aan:
Thuisarts beschrijft dat kaakpijn vaak uit kaakgewrichten of kauwspieren kan komen en ook als hoofd- of oorpijn kan worden ervaren.
De AAE benadrukt bovendien dat niet-odontogene pijn soms op endodontische tandpijn kan lijken — een belangrijke reden om niet onnodig een wortelkanaalbehandeling uit te voeren wanneer de diagnose onzeker is.
Stel dat je pijn hebt bij bijten.
Als de oorzaak een te hoge recente restauratie is, kan een wortelkanaalbehandeling een totaal verkeerde behandeling zijn.
Als de oorzaak een ernstige pulpa-ontsteking is, helpt alleen de beet aanpassen waarschijnlijk niet.
Als de pijn uit de kauwspieren komt, moet misschien helemaal geen tand behandeld worden.
Daarom geldt:
De beste behandeling van tandpijn begint niet met raden welke behandeling nodig is. Hij begint met vaststellen wat de pijn veroorzaakt.
Afhankelijk van de situatie kunnen verschillende diagnostische stappen worden gebruikt.
Bijvoorbeeld:
Een endodontische diagnose hoort volgens de AAE te ontstaan uit de combinatie van gegevens, niet uit één enkele test.
Omdat jouw reactie moet worden vergeleken.
Als één tand op koude reageert, zegt dat zonder referentie minder.
Daarom kunnen ook een naastliggende tand en soms een tand aan de andere kant getest worden.
Dat geeft een soort individuele baseline:
hoe reageert jouw normale tandweefsel?
Pas daarna wordt een afwijkende reactie beter interpreteerbaar.
Een koude-test geeft informatie over de sensibele reactie van de pulpa.
Dat is waardevol, maar technisch gezien niet hetzelfde als rechtstreeks de bloedvoorziening meten.
Daarom moeten testuitslagen altijd in de klinische context worden geïnterpreteerd.
Een tand is geen stopcontact waarbij:
lampje aan = gezond
en:
lampje uit = dood.
Biologie is gelukkig iets interessanter.
Nee.
Een tandarts maakt röntgenfoto's wanneer daar een rechtvaardiging voor bestaat en de opname relevante aanvullende informatie kan opleveren.
Een gewone röntgenfoto kan bijvoorbeeld waardevol zijn voor:
Maar een foto vertelt niet alles over de toestand van het pulpaweefsel.
Daarom blijft het klinische onderzoek essentieel.
Een CBCT geeft driedimensionale informatie, maar wordt niet standaard gemaakt bij gewone tandgevoeligheid.
Bij complexe vraagstukken kan een CBCT in specifieke situaties aanvullende diagnostische waarde hebben.
Het uitgangspunt blijft:
alleen beeldvorming wanneer die de diagnostiek of behandeling werkelijk kan beïnvloeden.
Meer straling omdat een apparaat beschikbaar is, is geen kwaliteitskenmerk.
Een goed onderbouwde indicatie wel.
De algemene tandarts kan veel tand- en kiespijn uitstekend diagnosticeren en behandelen.
Maar soms wordt het verhaal ingewikkelder.
Bijvoorbeeld wanneer:
Dan kan Joris Rotteveel, tandarts-endodontoloog bij Mondzorg Oost, worden betrokken.
Bij complexe pijnklachten is uitgebreid vragen stellen onderdeel van zijn werkwijze.
Wanneer begon het?
Wat gebeurde er daarvoor?
Warm?
Koud?
Bijten?
Loslaten?
's Nachts?
Hoe lang?
Waar precies?
Dat kan wat uitgebreid voelen.
Maar soms zit de belangrijkste aanwijzing voor de diagnose niet op de röntgenfoto.
Hij zit in het verhaal van de patiënt.
Nee.
Er zijn grofweg verschillende mogelijkheden.
Dan kan een behoudende behandeling soms voldoende zijn.
Dan kan endodontische behandeling geïndiceerd zijn.
Dan is een wortelkanaalbehandeling mogelijk helemaal niet zinvol.
Dan moet ook de restauratieve prognose worden meegewogen.
Daarom kijken we bij complexe gevallen niet alleen:
“Kan Joris het wortelkanaal behandelen?”
maar ook:
“Heeft het zin om deze tand daarna te behouden?”
Dit is misschien de belangrijkste gedachte in deze blog.
De pijnlijke tand behandelen voelt logisch.
Maar eerst moet je zeker genoeg weten dat:
Juist wanneer een behandeling onomkeerbaar is, wordt diagnostische zekerheid belangrijker.
Twijfel is geen reden om sneller te behandelen. Soms is het een reden om beter te onderzoeken.
Thuisarts adviseert bij tand- of kiespijn contact op te nemen met de tandarts.
Neem sneller contact op bij bijvoorbeeld:
Bij een dikke wang in combinatie met koorts adviseert Thuisarts tevens contact met de huisarts.
Bij problemen met slikken of ademhalen of een snel uitbreidende zwelling is urgente medische beoordeling nodig.
Daar kunnen verschillende oorzaken voor bestaan, waaronder blootliggend dentine, cariës en pulpa-irritatie. Vooral de duur van de reactie en andere symptomen helpen bij de diagnostiek.
Een zeer korte reactie is iets anders dan langdurige napijn, maar kan nog steeds aanleiding zijn om de oorzaak te beoordelen wanneer de klacht terugkomt of toeneemt.
Langdurig aanhoudende thermische pijn kan passen bij ernstigere pulpa-irritatie of ontsteking en verdient tandheelkundige beoordeling.
Dit kan bijvoorbeeld voorkomen bij cariës of gevoelig blootliggend dentine. De precieze oorzaak moet klinisch worden vastgesteld.
Mogelijke oorzaken zijn onder andere een crack, ontsteking rond de wortel, overbelasting of een restauratief/parodontaal probleem.
Dit kan een aanwijzing zijn voor een gebarsten tand.
Soms wel. De prognose hangt onder meer af van de locatie en uitbreiding van de barst en betrokkenheid van pulpa, wortel en parodontium.
Ja. Ook onder andere kaakspieren, kaakgewricht, sinusproblematiek en neuropathische pijn kunnen klachten geven die op tandpijn lijken.
Nee. Eerst moet een pulpa- en periapicale diagnose worden gesteld. De behandeling volgt uit de diagnose, niet uit één symptoom.
Bij tandpijn kun je ons enorm helpen door vóór je afspraak eens bewust op de klacht te letten.
Niet door zelf te googelen totdat je overtuigd bent dat je een wortelkanaalbehandeling nodig hebt.
Maar door te onthouden:
Wat lokt de pijn uit?
Hoe snel begint hij?
Hoe lang blijft hij?
Doet bijten of juist loslaten pijn?
Word je 's nachts wakker?
Is er een recente behandeling geweest?
Kun je één tand aanwijzen?
Met die informatie kunnen we veel gerichter onderzoeken.
En wanneer blijkt dat de situatie complex is, kan binnen Mondzorg Oost aanvullende endodontische expertise worden betrokken.
De behandeling begint dus niet met “doe eens open”.
Hij begint eigenlijk al met goed luisteren.
American Association of Endodontists – Endodontic Diagnosis. Professionele achtergrond over het combineren van anamnese, pulpa- en periapicale testen en klinische bevindingen voor een endodontische diagnose.
American Association of Endodontists – Tooth Pain. Over verschillende oorzaken van tandpijn en het belang van beoordeling bij aanhoudende klachten.
American Association of Endodontists – What is a Root Canal? Beschrijft onder andere langdurige gevoeligheid voor warm of koud en pijn bij kauwen als mogelijke signalen bij endodontische problematiek.
American Association of Endodontists – Cracked Teeth. Over wisselende pijn bij kauwen, temperatuurgevoeligheid en pijn bij het loslaten van de bijtkracht bij een gebarsten tand.
AAE – Cracked Teeth and Vertical Root Fractures. Professionele informatie over diagnostische kenmerken, waaronder kauwpijn en korte episodes van koudegevoeligheid.
Thuisarts – Ik heb pijn in mijn mond. Nederlandse patiënteninformatie met het advies de tandarts te bellen bij tand- of kiespijn en extra alert te zijn bij onder meer een dikke wang met koorts.
KIMO – Diagnostiek Mondzorg voor Jeugdigen. Onderbouwt onder andere dat intra-orale röntgenopnamen voor bepaalde cariës-, parodontale en endodontische afwijkingen meer detail kunnen bieden dan panoramische beeldvorming.
