De eerste gedachte is vaak:
“Ik zal wel een gaatje hebben.”
Maar kiespijn kan veel verschillende oorzaken hebben. Een gaatje is er slechts één van.
Bij Mondzorg Oost in Nijmegen vinden we daarom dat een goede behandeling niet begint met de boor, maar met de vraag:
Waar komt de pijn vandaan — en wat kunnen we doen om de tand of kies zo mogelijk gezond te behouden?
In deze blog leggen we uit wat verschillende soorten tand- en kiespijn kunnen betekenen, wanneer je moet bellen en waarom een pijnlijke kies lang niet altijd verloren is.
Onze specialist in pijn, endodontoloog Joris Rotteveel, legt het uit:
Een tand of kies bestaat uit verschillende weefsels. Aan de buitenkant bevinden zich glazuur en tandbeen. Binnenin ligt de pulpa: levend weefsel met onder andere zenuwen en bloedvaten.
Ook het tandvlees, het kaakbot en de weefsels rondom de wortel kunnen klachten veroorzaken.
Daardoor kan pijn bijvoorbeeld ontstaan door:
De KNMT benadrukt eveneens dat kiespijn verschillende oorzaken en verschijningsvormen kan hebben.
En daarom is alleen de mededeling “deze kies doet pijn” nog geen diagnose.
Voor een tandarts is niet alleen belangrijk waar het pijn doet.
We willen ook weten:
Wanneer begint het? Hoe lang duurt het? Wat lokt de pijn uit? En verdwijnt de pijn daarna weer?
Die informatie helpt bij de diagnose.
Een korte gevoeligheid voor koud hoeft niet direct ernstig te zijn.
Het kan bijvoorbeeld voorkomen bij:
Belangrijk is vooral wat er gebeurt nadat de koude prikkel verdwenen is.
Verdwijnt de pijn vrijwel onmiddellijk? Dan is dat iets anders dan pijn die nog lang blijft zeuren.
Dan kan er meer aan de hand zijn met het zenuwweefsel.
Dat betekent nog steeds niet dat je op basis van één symptoom kunt concluderen dat een wortelkanaalbehandeling nodig is.
Daarvoor is onderzoek noodzakelijk.
→ Vervolgpagina in deze funnel: Pijn bij koud, warm, zoet of bijten: wat zegt je kies?
Ook warmtegevoeligheid kan verschillende oorzaken hebben.
Wanneer een tand vooral sterk reageert op warmte, de pijn blijft aanhouden of spontaan ontstaat, kan dat passen bij ernstigere irritatie of ontsteking van het zenuwweefsel.
Daarom stellen we vragen als:
Die combinatie vertelt vaak veel meer dan één afzonderlijk symptoom.
Doet een tand pijn wanneer je iets zoets eet?
Dat kan bijvoorbeeld passen bij cariës of blootliggend tandbeen.
Cariës begint bovendien niet altijd met pijn. Een gaatje kan langere tijd aanwezig zijn voordat je er iets van merkt.
Dat is precies waarom periodieke controle en preventie belangrijk zijn:
Het prettigste moment om een gaatje te behandelen is meestal vóórdat het pijn gaat doen.
Een kloppende of bonzende pijn verdient aandacht.
Zeker wanneer de pijn:
Hevige pijn, een dikke wang en een kloppend gevoel worden door de KNMT ook genoemd als redenen om contact op te nemen met de tandarts of, buiten reguliere openingstijden, de dienstdoende tandarts.
→ Lees straks verder: Kloppende kiespijn: wat betekent het en wanneer is het spoed?
Dit is een heel andere klacht.
Pijn bij dichtbijten of kauwen kan onder andere samenhangen met:
Soms doet vooral het loslaten van de beet pijn.
Dat soort details zijn voor de tandarts relevant.
Een tand kan er aan de buitenkant namelijk volkomen normaal uitzien, terwijl nader onderzoek toch een oorzaak laat zien.
Een tand of kies kan na het maken van een vulling tijdelijk gevoelig zijn.
Dat betekent niet automatisch dat de vulling verkeerd is gemaakt.
Bij een diep gaatje kan de tandzenuw vóór de behandeling al behoorlijk geïrriteerd of ontstoken zijn. De tandarts probeert de tand dan met een zo behoudend mogelijke behandeling te herstellen.
Soms herstelt het zenuwweefsel.
Soms blijkt later dat de oorspronkelijke schade al te groot was en ontstaat alsnog een indicatie voor een wortelkanaalbehandeling.
Daar hebben we bewust een afzonderlijk artikel over gemaakt:
→ Pijn na een witte vulling: waarom is soms alsnog een wortelkanaalbehandeling nodig?
Ja.
En dat is soms goed nieuws.
Maar niet altijd.
Een kortdurende irritatie kan herstellen.
Het gevaar zit in de gedachte:
“De pijn is weg, dus het probleem is opgelost.”
Wanneer zenuwweefsel ernstig beschadigd raakt of afsterft, kunnen klachten juist tijdelijk verminderen terwijl het onderliggende probleem niet noodzakelijk verdwenen is.
Daarom adviseren we om aanhoudende of regelmatig terugkerende kiespijn te laten beoordelen. Dat sluit ook aan bij de patiëntenvoorlichting van de KNMT.
Pijnstilling kan een tijdelijke oplossing zijn voor de klacht.
Het stelt alleen geen diagnose.
Zeker.
Een ontsteking kan zich op verschillende plaatsen bevinden.
Bijvoorbeeld:
in de tand
→ ontsteking van de pulpa;
rond de wortelpunt
→ apicale ontsteking;
in het tandvlees
→ gingivitis/parodontale problematiek;
als ophoping van ontstekingsmateriaal
→ abces.
Dat onderscheid is belangrijk omdat de behandeling verschillend kan zijn.
Een antibioticum is bijvoorbeeld niet simpelweg de standaardoplossing voor iedere pijnlijke of ontstoken kies. De actuele KIMO-richtlijn behandelt antibioticagebruik bij onder meer endodontische behandelingen, apicale ontstekingen en dentogene infecties/abcessen juist per specifieke indicatie.
Het uitgangspunt is dus:
eerst vaststellen wat er werkelijk aan de hand is.
Absoluut.
Dit is een belangrijke misvatting.
“De tandarts ziet geen gaatje, dus er kan niets met mijn kies zijn.”
Zo eenvoudig is het niet.
Pijn kan bijvoorbeeld samenhangen met:
Zelfs pijn die je als kiespijn ervaart hoeft niet altijd uit een tand te komen.
Bij klachten in de bovenkaak kan bijvoorbeeld soms ook de kaakholte een rol spelen. Omgekeerd noemt de NICE-richtlijn bij klachten die op sinusitis lijken een tandheelkundige infectie als mogelijke alternatieve diagnose.
Dat is precies waarom diagnostiek soms speurwerk is.
Bij Mondzorg Oost beginnen we met iets verrassend eenvoudigs:
vragen stellen.
Wanneer begon de pijn?
Wat lokt hem uit?
Koud?
Warm?
Zoet?
Bijten?
Komt de pijn spontaan?
Kun je aanwijzen welke tand het is?
Word je er wakker van?
Is er eerder aan de tand behandeld?
Daarna volgt gericht klinisch onderzoek.
Afhankelijk van de situatie kan daarbij bijvoorbeeld worden gekeken naar:
Waar geïndiceerd kan aanvullende röntgendiagnostiek nodig zijn.
Niet iedere pijnlijke kies heeft dus automatisch een röntgenfoto nodig en al helemaal niet automatisch een 3D-CBCT-scan.
Diagnostiek moet iets toevoegen.
Dit vinden we belangrijk om uit te leggen.
Een röntgenfoto is een hulpmiddel.
Geen glazen bol.
Beginnende veranderingen in levend zenuwweefsel zijn bijvoorbeeld niet simpelweg rechtstreeks op een gewone röntgenfoto af te lezen.
Daarom combineren we:
jouw verhaal + klinisch onderzoek + testen + beeldvorming wanneer nodig.
Juist bij moeilijk te verklaren klachten kan die combinatie belangrijk zijn.
Nee.
De behandeling hangt volledig af van de diagnose.
Soms is geen behandeling nodig.
Soms helpt het behandelen van een blootliggende tandhals.
Soms is een vulling nodig.
Soms moet een beet worden aangepast.
Soms moet tandvleesproblematiek worden behandeld.
En soms is het zenuwweefsel zodanig beschadigd dat een wortelkanaalbehandeling de meest passende manier is om de tand te proberen te behouden.
Dat brengt ons bij een belangrijk uitgangspunt binnen Mondzorg Oost:
Een pijnlijke tand hoeft niet automatisch een verloren tand te zijn.
De meeste wortelkanaalbehandelingen kunnen uitstekend binnen de algemene tandheelkunde worden uitgevoerd.
Maar sommige situaties zijn complexer.
Bijvoorbeeld wanneer:
Binnen Mondzorg Oost kan bij complexe endodontische problematiek Joris Rotteveel, tandarts-endodontoloog, worden betrokken.
En juist bij complexe diagnostiek is zijn eerste stap vaak niet onmiddellijk behandelen.
Eerst zoveel mogelijk informatie verzamelen.
Of zoals we het binnen de praktijk wel eens met een glimlach noemen:
Joris is soms het laatste station vóór de tang.
Niet omdat iedere tand koste wat kost behouden moet worden.
Maar omdat je vóór een onomkeerbare beslissing graag wilt weten of behoud nog mogelijk én verstandig is.
Niet iedere gevoelige tand is een spoedgeval.
Maar wacht niet af bij bijvoorbeeld:
De KNMT noemt onder andere hevige pijn, een dikke wang, een kloppend gevoel, ernstig tandletsel en een niet-stoppende bloeding als redenen voor spoedeisende tandheelkundige beoordeling.
Bij toenemende zwelling waarbij slikken of ademhalen moeilijk wordt, is snelle medische beoordeling noodzakelijk.
Tijdens openingstijden neem je bij acute klachten contact op met je eigen tandarts. Buiten openingstijden kan daarvoor de regionale tandheelkundige spoeddienst worden gebruikt.
Totdat de oorzaak beoordeeld kan worden, kun je proberen verdere irritatie van de pijnlijke plek te vermijden.
Pijnstilling kan tijdelijk verlichting geven. De KNMT noemt voor kiespijn onder meer paracetamol of ibuprofen; of een middel voor jou geschikt is, hangt uiteraard af van je persoonlijke medische situatie en ander medicijngebruik.
Maar er is één ding dat we liever niet zien:
De pijnstiller behandelt de pijn.
Niet noodzakelijk de oorzaak.
Bij kiespijn kun je twee dingen doen.
Zo snel mogelijk iets aan de pijnlijke tand doen.
Of eerst proberen te begrijpen waarom die tand pijn doet.
Wij kiezen waar mogelijk voor het tweede.
Want een goede diagnose kan het verschil betekenen tussen:
niets doen of behandelen;
vullen of een wortelkanaalbehandeling;
herbehandelen of verwijderen;
en uiteindelijk zelfs:
een eigen tand behouden of vervangen.
En juist naarmate een beslissing onomkeerbaarder wordt, vinden wij zorgvuldige diagnostiek belangrijker.
Soms is verwijderen inderdaad de verstandigste oplossing.
Een tand kan bijvoorbeeld zodanig beschadigd zijn dat duurzaam herstel niet meer voorspelbaar is.
Maar verwijderen is onomkeerbaar.
Daarom kan bij een complexe situatie of twijfel een aanvullende beoordeling zinvol zijn.
Niet om te bewijzen dat een eerder advies verkeerd is.
Maar om antwoord te krijgen op één belangrijke vraag:
Kan deze tand nog verantwoord worden behouden?
Binnen het Mondzorg Oost Second Opinion & Complex Care Center kunnen bij complexe vraagstukken verschillende disciplines worden betrokken.
Soms is het antwoord:
ja, behoud lijkt mogelijk.
En soms:
nee, verwijderen is inderdaad de verstandigste keuze.
Beide antwoorden kunnen waardevol zijn.
Sommige gevoeligheid kan verdwijnen. Aanhoudende of terugkerende kiespijn verdient echter beoordeling, omdat verdwijnen van pijn niet altijd betekent dat de oorzaak verdwenen is.
Niet automatisch. Kloppende pijn kan bij een ontstekingsproces passen, maar de diagnose moet worden gesteld aan de hand van klachten, onderzoek en zo nodig aanvullende diagnostiek.
Ja. Denk bijvoorbeeld aan een barst, tandvleesproblemen, slijtage, blootliggende tandhalzen, overbelasting of een probleem rond de wortel.
Nee. Afhankelijk van de oorzaak en prognose kan behandeling gericht op behoud mogelijk zijn. In andere situaties kan verwijderen juist de verstandigste oplossing zijn.
Bij hevige pijn, toenemende zwelling/dikke wang, een kloppend gevoel met zwelling, ernstig tandletsel of een bloeding die niet stopt, neem je snel contact op met een tandarts.
Heb je al enkele dagen last?
Komt de pijn steeds terug?
Word je 's nachts wakker van je kies?
Of heb je een tand waarvan niet duidelijk is of deze nog behouden kan worden?
Dan hoeft de eerste vraag niet te zijn:
“Welke behandeling heb ik nodig?”
Begin liever hier:
“Wat is er precies aan de hand?”
Van daaruit kan pas worden bepaald welke behandeling — of soms juist géén behandeling — verstandig is.
Bij Mondzorg Oost in Nijmegen beschikken we over algemene én verschillende aanvullende tandheelkundige expertises. Wanneer een probleem complex blijkt, kunnen we daardoor gericht verder kijken.
Eerst begrijpen. Dan behouden waar dat verantwoord kan. Pas daarna behandelen.
Voor dit artikel is onder andere gebruikgemaakt van patiënteninformatie van de KNMT over kiespijn en tandheelkundige spoed, de actuele KIMO-richtlijn over antibioticagebruik in de mondzorg en aanvullende richtlijninformatie over de differentiële diagnostiek bij sinusklachten.
KNMT – Kiespijn
KNMT – Met spoed naar de tandarts
KIMO – Indicatiestelling antibioticagebruik in de mondzorg
